Wat is cognitieve dissonantie? De ongemakkelijke ‘waarheid’

wat is cognitieve dissonantie

Cognitieve dissonantie is de psychologische stress die iemand ervaart wanneer men wordt geconfronteerd met twee of meer tegenstrijdige overtuigingen, ideeën of waarden die recht tegenover de eigen overtuigingen staan.

In het geval van cognitieve dissonantie zal iemand al het mogelijke doen om de inconsistentie ongedaan te maken, waardoor de overtuigingen consistent worden. Het ongemak wordt veroorzaakt door de overtuiging van de persoon die botst met de nieuwe waargenomen informatie. Om het ervaren ongemak te verminderen probeert de persoon in kwestie om de tegenstrijdigheid op te lossen en het vervelende gevoel te verminderen. Vaak resulteert dit in ontkenning, het ontkennen van de eigen overtuiging, of er wordt rationeel een ‘gulden middenweg’ gekozen.

A Theory of Cognitive Dissonance

In de ‘cognitieve dissonantie-bijbel’ A Theory of Cognitive Dissonance (1957) stelt de auteur Leon Festinger dat mensen altijd streven naar interne psychologische consistentie om mentaal goed te kunnen functioneren. Iemand die dus een interne inconsistentie ervaart, is geneigd zich ongemakkelijk te voelen en te zoeken naar een manier om dit onaangename gevoel te verminderen.

Dit kan enerzijds gebeuren door een nieuw perspectief toe te voegen aan de cognitie die de psychologische dissonantie veroorzaakt, of door omstandigheden en tegenstrijdige informatie te vermijden die de omvang van de cognitieve dissonantie kunnen vergroten. Om de stress te verminderen beroepen we ons meestal op afweermechanismen.

Afweermechanismen

De omgang met de nuances van tegenstrijdige ideeën of ervaringen is mentaal stressvol. Om die stress te verminderen is men geneigd om de persoonlijke afweermechanismen in te schakelen. Dit kunnen zijn:

Ontkenning: bij ontkenning geven we niet toe dat er een probleem (ongemakkelijke gevoel) is. In plaats daarvan gaan we excuses verzinnen of de ontkenning te rechtvaardigen.

Voorbeeld: “Ik vind wel dat hij fout zat! Kom op, het is toch gewoon zo?”

Projectie: bij projectie herkennen we een negatief gevoel, maar in plaats van in te zien dat het onze eigen negatieve emotie is, schrijven we het toe aan iemand anders, ofwel, we projecteren het op iemand anders.

Voorbeeld: Stel, je bent bang omdat je manager je bij zich heeft geroepen voor een gesprek. Je vreest je ontslag en ziet hem als bruut en angstaanjagend. In het gesprek geeft hij aan dat je contract wordt verlengd en dat je zelfs op een promotie kunt rekenen. Je angst heb je in dit geval op je manager geprojecteerd.

Sublimatie: bij sublimatie wordt het probleem (vervelende gevoel) verzacht/afgezwakt om toch een aangenaam gevoel te kunnen blijven ervaren. Wanneer iemand ergens heel boos over is, is hij/zij geneigd om verzachtende omstandigheden te bedenken om met de frustratie om te kunnen gaan.

Voorbeeld: Je partner heeft je bedrogen en je voelt je radeloos. Dit kan toch niet waar zijn? Om je frustratie te sussen ga je de fijne eigenschappen waarover hij/zij beschikt opsommen en misschien zelfs bij jezelf te rade of je zelf geen fouten hebt gemaakt die zijn/haar gedrag kunnen rechtvaardigen.

Rationalisering: bij rationalisering bedenken we een excuus om het ongemakkelijke gevoel te verminderen.

Voorbeeld: Je hebt net een afwijzing gehad voor een sollicitatie. De rationalisering is: ”Ach, het was toch niet zo’n leuk bedrijf”, terwijl je donders goed weet dat je er dolgraag had willen werken.

Natuurlijk zijn er nog andere afweermechanismen die kunnen worden aangewend om te kunnen omgaan met cognitieve dissonantie, maar dit zijn de voornaamste.

Wat veroorzaakt cognitieve dissonantie?

Cognitieve dissonantie komt vooral voort uit de onderstaande situaties.

Gedwongen naleving

Bij gedwongen naleving ontstaat er dissonantie tussen de cognitie (ik wilde dit eigenlijk niet doen) en het gedrag (ik deed het toch). Deze gedwongen naleving treedt op wanneer een persoon een actie uitvoert die niet strookt met zijn of haar overtuigingen. Het gedrag kan niet worden veranderd, omdat de actie reeds heeft plaatsgevonden, dus de dissonantie moet worden verminderd door de houding ten opzichte van wat er is gebeurd opnieuw te evalueren.

Voorbeeld: een militair in oorlogsgebied wordt door zijn sergeant bevolen om een actie te ondernemen die eigenlijk tegen zijn principes indruist. Hij schiet op een vijandelijke linie waarbij er mensen omkomen. Voor het ongemakkelijke gevoel dat hij aan dit incident overhoudt, moet hij dus een manier vinden om hiermee om te kunnen gaan. Hij kan sublimeren door te stellen: “Anders hadden ze op ons geschoten, dus ik heb juist gehandeld.” Op die manier kan hij beter accepteren dat hij mensen heeft doodgeschoten.

Besluitvorming

Natuurlijk maken we in het leven voortdurend beslissingen. We besluiten op te staan om een kop koffie te zetten of om op een bepaald moment boodschappen te gaan doen. Veel van deze beslissingen die we dagelijks nemen, wekken dissonantie op omdat je keuzes moet maken.

De mogelijkheden waaruit je moet kiezen hebben beide voordelen en nadelen. Het probleem is dat als je een keuze maakt, je de andere optie uitsluit en dus niet kunt profiteren van de voordelen van die optie. Daarnaast kies je hiermee ook voor de nadelen van het gekozen alternatief die je moet accepteren.

Festinger stelt dat mensen verschillende manieren hebben om de cognitieve dissonantie te verminderen die wordt veroorzaakt bij het nemen van een beslissing. Eén manier is om het gedrag te veranderen. Zoals eerder opgemerkt, is dit vaak erg moeilijk, dus mensen gebruiken vaak verschillende mentale manoeuvres. Een veel voorkomende manier om dissonantie te verminderen, is door de aantrekkelijkheid van het gekozen alternatief te vergroten en de aantrekkelijkheid van het afgewezen alternatief te verminderen. Dit wordt “spreiding van de alternatieven” genoemd.

Voorbeeld: Stel dat je moet kiezen uit een dagje strand waarvoor je een uur heen en een uur terug moet rijden, of voor een dagje pretpark vlakbij. Beide hebben voordelen, maar ook nadelen. Enerzijds vind je het heerlijk om lekker op het strand te luieren, maar anderzijds scheelt het toch ook wel veel reistijd als je kiest voor het pretpark.

Hoe dan ook, je ervaart cognitieve dissonantie. Als je kiest voor het strand, moet je nog een roteind terugrijden als je lekker loom bent van de zon, anderzijds is het pretpark ook niet echt een plek om lekker te ontspannen. Je kiest uiteindelijk voor het strand nadat je verschillende extra voordelen hebt bedacht zodat je de reistijd voor lief kunt nemen.

Inspanning

De verwezenlijking van doelen waarvoor we het hardst moeten knokken, zijn we geneigd het meest te waarderen. Dit komt waarschijnlijk omdat er dissonantie zou ontstaan ​​als we veel moeite ergens voor zouden doen om iets te bereiken en het vervolgens niet voor elkaar blijken te krijgen.

Wanneer we jarenlang knokken voor een diploma en aan het einde van de rit ook nog blijven zakken voor de herexamens, ontstaat natuurlijk een gevoel van onbehagen. Om de dissonantie te voorkomen die dan ontstaat, proberen we onszelf ervan te overtuigen dat onze geleverde inspanning wel meevalt en dat het toch niet de moeite was. We proberen onszelf dus voor de gek te houden om geen ongemakkelijk gevoel te ervaren. Deze methode om dissonantie te verminderen staat bekend als ‘inspanning rechtvaardiging’.

Voorbeeld: nadat je hard hebt gestudeerd voor een toets waarbij je vertrouwen had in een goed cijfer, blijkt het resultaat tegen te vallen, een mager vijfje. Een manier om de teleurstelling (dissonantie) te verminderen, is dat we tegen onszelf zeggen: “Nou, het is in ieder geval geen drie of lager.”

Voorbeelden cognitieve dissonantie

Situaties waarin cognitieve dissonantie kan optreden zijn onder meer:

Roken ondanks het feit dat men zich bewust is van de nadelige gezondheidseffecten van tabaksgebruik.

Je weet donders goed wat voor aanslag dat pakje sigaretten per dag is op je gezondheid. Je ademt zwaar, bent halverwege de trap al buiten adem en je hoest jezelf een ongeluk. Toch steek je elke mogelijkheid een peuk op. Bij dit voorbeeld overtuig je jezelf van de ‘noodzaak’ om een peuk op te steken, ondanks dat je weet dat die noodzaak er niet is en dat het bar ongezond is.

Als gezondheidscoach prijs je een gezonde voeding en leefstijl aan voor je volgers op Instagram, terwijl je je tweede zak chips van die dag opentrekt en een blik bier drinkt. Wanneer je wordt betrapt verzin je 1001 redenen om je gedrag te rechtvaardigen.

Dit type van cognitieve dissonantie wordt hypocrisie genoemd. Wanneer je wordt betrapt kan deze situatie je echter een uiterst oncomfortabel gevoel opleveren. Het is niet eens zo zeer het feit dat je betrapt bent dat je een vervelend gevoel geeft, het is meer dat je terwijl je at en dronk jezelf al bewust was van je verkeerde gedrag.

Je hebt net een enorm indrukwekkend medisch onderzoek gelezen waarin alle betrokken onderzoekers overtuigend erop wijzen dat de corona injecties onveilig zijn. Vervolgens zie je op het journaal dat de grote wetenschappelijke autoriteiten het tegenovergestelde beweren, terwijl ze met een stapel papier zwaaien en zeggen dat ze het bewijs in handen hebben.

In dit voorbeeld van cognitieve dissonantie was je mening net gesterkt en onderbouwd door een fix aantal wetenschappers. Vervolgens zie je op televisie dat ze het bij het verkeerde eind lijken te hebben. Wie geloof je dan? De wetenschappers van het onderzoek of de ‘autoriteiten op tv’? Deze tweestrijd in het hoofd is een typisch voorbeeld van cognitieve dissonantie en heel actueel tijdens de pandemie.

Als milieubewuste burger neem je je verantwoordelijkheid: je scheidt je afval, leeft niet boven je stand en ga je niet overdadig op vakantie. Toch is die Dodge RAM SRT wel heel verleidelijk.

In dit voorbeeld van cognitieve dissonantie ga je redenen verzinnen om je aankoop – die werkelijk tegen al je principes ingaat – toch te vergoeilijken. Het is een bedrijfswagen en hij is toch ook wel handig bij het klussen (terwijl je vrijwel nooit klust). Je weet dat het onzin is om zo’n slagschip aan te schaffen, maar natuurlijk is het ook wel vet om met zo’n brulmotor flink gas te geven bij het stoplicht.

Omgang met cognitieve dissonantie

Iedereen gaat anders om met cognitieve dissonantie. Natuurlijk zijn er talloze gradaties van een ongemakkelijk gevoel. Deze gradaties zijn afhankelijk van de waarden die we aan onze principes toekennen. In de meeste gevallen zijn de meeste mensen goed in staat om te gaan met aanzienlijke dissonantie en ervaren de spanningen die de theorie voorspelt niet.

Mensen die geestelijk ‘weinig flexibel’ zijn of sterke waarden hanteren, kunnen wel flinke stress ervaren wanneer ze te maken krijgen met tegenstrijdige gedachten. Voor hun is het in veel gevallen de uitdaging om hun verwachtingen bij te stellen en hun principes ‘in enige mate’ opzij te zetten.

 Kritische evaluatie

In de loop der jaren is er veel onderzoek gedaan naar cognitieve dissonantie, met interessante en soms onverwachte bevindingen. Het is een theorie met zeer brede toepassingen, die aantoont dat we streven naar consistentie tussen attitudes en gedragingen, en dat we er niet voor schuwen om de afweermechanismen toe te passen om het onbehaaglijke gevoel te verminderen.

De ervaring van cognitieve dissonantie is in de praktijk goed te testen. Vanuit wetenschappelijk oogpunt is dit lastiger omdat we cognitieve dissonantie natuurlijk niet fysiek kunnen waarnemen en het dus niet objectief meetbaar is.

Ook is het begrip dissonantie vrij vaag. Is het een perceptie zoals ‘cognitief’ suggereert? Of is het een subjectief gevoel over de perceptie? Wanneer je de definitie van dissonantie opzoekt, vind je ook de term ‘wanklank’ en zo kun je deze misschien wel het best zien: verschillende klanken (tegenstrijdige gedachten/gevoelens) die een kakofonie (cognitieve dissonantie) veroorzaken.

Veelgestelde vragen

Wat is een voorbeeld van cognitieve dissonantie?

Stel, een vriend vertelt je dat vogels in feite ondersteboven door de lucht vliegen, terwijl jij van kinds af aan hebt geleerd dat het anders is. Je zal hem voor gek verklaren en zijn onderbouwing niet eens afwachten. 

Bij cognitieve dissonantie is er sprake van gevoelens van onbehagen en spanning ten gevolge van een confrontatie met tegenstrijdige overtuigingen. Het ligt in de menselijke natuur om deze verwarring te ordenen en dit onbehagen op verschillende manieren te verlichten. Voorbeelden zijn beschermingsmechanismen als verdringing, rationalisatie, projectie, sublimatie, regressie en escapisme. Deze mechanismen helpen om onszelf tegen het onbehaaglijke gevoel te beschermen.

Wat betekent cognitieve dissonantie?

Cognitieve dissonantie beschrijft het ongemak dat je ervaart wanneer je wordt geconfronteerd met twee tegenstrijdige overtuigingen. Deze overtuigingen manifesteren zich in de vorm van een stukje kennis, zoals een gedachte, een houding of persoonlijke waarde.

 

Wat zijn tekenen van cognitieve dissonantie?

Tekenen van cognitieve dissonantie zijn een gevoel van onrust, twijfel, verwarring, een opgejaagd gevoel, boosheid, verontwaardiging en angst. Deze gevoelens kunnen zelfs uitmonden in fysieke pijn, waarbij de ratio de tegenstrijdige informatie niet kan bolwerken en door de aanmaak van glutamaat fysieke pijn ontstaat. 

De gevoelens van cognitieve dissonantie worden verminderd door de onbewuste reacties van beschermingsmechanismen aan te wenden zoals verdringing, rationalisatie, projectie, sublimatie, regressie en escapisme. Deze mechanismen helpen ons om het onbehaaglijke gevoel draaglijk te maken.  

Wat is het beste voorbeeld van cognitieve dissonantie?

Een typisch en eenvoudig voorbeeld van cognitieve dissonantie is de volgende situatie: je weet dat je een beetje overgewicht hebt, maar toch zijn die snacks bij de kassa wel heel verleidelijk. Het geeft je een ongemakkelijk gevoel; enerzijds wil je dolgraag even lekker snacken, anderzijds weet je donders goed dat je hiermee je doel om gewicht te verliezen hiermee om zeep helpt. Het mentale ongemak dat je ervaart is een voorbeeld van cognitieve dissonantie. 

Uiteindelijk kies je toch voor de snack. Je redeneert dat je het wel hebt verdiend en verzint duizend redenen om je keuze te rechtvaardigen. Dit is een typisch voorbeeld van een beschermingsmechanisme dat in werking treedt om het vervelende gevoel te verdringen. 

Is vreemdgaan een voorbeeld van cognitieve dissonantie?

Vreemdgaan is geen voorbeeld van cognitieve dissonantie, maar kan wel een direct gevolg zijn. Wanneer je in een relatie zit waarin je niet gelukkig bent, kan vreemdgaan een manier zijn om je toch een fijn gevoel te geven. Het is een vorm van escapisme, waarin je de tekortkomingen in je relatie probeert te compenseren met iemand buiten je relatie. 

Hoe kan je cognitieve dissonantie verminderen?

Er zijn verschillende communicatietechnieken waarmee je cognitieve dissonantie kan verminderen:

  • Door je bestaande overtuigingen te nuanceren – een botsende overtuiging van iemand uit je omgeving kan binnenkomen als een bom, zeker als je stug blijft vastklampen aan je eigen overtuiging. Op die manier is geen discussie mogelijk en volgt een stressvolle situatie. Door je overtuiging te nuanceren en minstens open te staan voor andermans overtuiging (er kennis van nemen betekent niet dat je de overtuiging overneemt), kunnen de symptomen van cognitieve dissonantie worden verminderd.
  • Door nieuwe overtuigingen aan te nemen – Door een compleet nieuwe overtuiging aan te nemen, verdwijnen kun je een gevoel van dissonantie direct verminderen. Hoewel onze overtuigingen vaak diepgeworteld zijn, kun je met enige oefening en de ‘kracht van herhaling’ je overtuigingen veranderen en ongemakkelijke gevoelens verminderen.
  • Door de waarde van je overtuigingen te verminderen – Hoeveel waarde je hecht aan een overtuiging, bepaalt in grote mate hoe sterk de symptomen van cognitieve dissonantie zijn. Door minder waarde aan je mening te hechten, kunnen de klachten snel worden verminderd. Iedereen heeft heeft recht op een eigen mening en een mening is geen universele waarheid.

Is cognitieve dissonantie goed of slecht?

Hoewel cognitieve dissonantie stevige klachten kan veroorzaken, is het toch een menselijke en natuurlijke reactie en dus niet per definitie slecht. In feite is het een mechanisme dat ons helpt om mentaal gezond en gelukkig te zijn. Het beschermt ons tegen invloeden van buitenaf. Het belangrijkst is om jezelf bewust te zijn van hoe cognitieve dissonantie werkt, zodat je klachten kunt verminderen. 

Wat is het tegenovergestelde van cognitieve dissonantie?

Het tegenovergestelde van cognitieve dissonantie is cognitieve consonantie of cognitieve coherentie, waarbij de mentale processen coherent verlopen, wat uitmondt in een aangenaam gevoel van innerlijke harmonie.

Is cognitieve dissonantie normaal?

Cognitieve dissonantie is een volkomen natuurlijke reactie wanneer we worden geconfronteerd met een botsende overtuiging. Festinger beschreef het fenomeen ontstaat wanneer een persoon twee of meer onverenigbare overtuigingen tegelijk heeft, waardoor een innerlijk conflict ontstaat. Dit conflict resulteert in een psychisch ongemak.

Wat veroorzaakt cognitieve dissonantie in relaties?

Cognitieve dissonantie kan ontstaan wanneer beide partners fundamenteel verschillende overtuigingen hebben en beiden niet bereid zijn zich flexibel op te stellen of deze op te geven. Dit conflict kan zo hoog oplopen dat de partners moeten besluiten wat voor hen het belangrijkst is: of de waarde van de overtuigingen, of de waarde van de relatie. 

Waarom heb ik tegenstrijdige gedachten?

Een andere naam voor tegenstrijdige gedachten is cognitieve dissonantie. Deze mentale spanning doet zich voor wanneer je wordt geconfronteerd met botsende overtuigingen en haaks staan op wat je altijd hebt geloofd. Ook kan het ongemakkelijke gevoel ontstaan door een overbelasting van feiten, waarbij het brein deze niet allemaal tegelijk kan verwerken. 

Wat is een synoniem voor cognitieve dissonantie?

Synoniemen voor cognitieve dissonantie zijn zintuiglijke overbelasting, confusie en verwarring.

Hebben narcisten cognitieve dissonantie?

Narcisten maken in relaties vaak gebruik van cognitieve dissonantie en gaslighting. Ze manipuleren hun slachtoffers met feiten en suggestieve vragen. Door deze communicatietechnieken raken hun slachtoffers onder andere verlamd door zelftwijfel en verliezen zij hun realiteitsbesef.

Hoe beïnvloedt cognitieve dissonantie het gedrag?

Cognitieve dissonantie kan een zeer oncomfortabel gevoel geven, dat zich zelfs kan uiten in fysieke pijn. Wanneer een botsende overtuiging rechtstreeks van invloed is op het fundamentele gevoel van eigenwaarde, is het vervelende gevoel zeer intens. 

Kan cognitieve dissonantie depressie veroorzaken?

Ja, wanneer we voortdurend worden geconfronteerd met botsende overtuigingen, ervaren we onze omgeving en de mensen waarmee we onszelf omringen als vijandig. De voortdurende mentale spanning, stress en ongemak kunnen op langere termijn uitmonden in depressie. 

Hoe beïnvloedt cognitieve dissonantie de besluitvorming?

Cognitieve dissonantie is van grote invloed op de manier waarop je besluiten neemt. Wanneer je te maken hebt met tegenstrijdige overtuigingen, kan dit resulteren in irrationele besluitvorming. Door (letterlijk) even afstand te nemen tot de situatie (dissociatie) en de twee conflicterende gedachten vanuit een helikopterview te beoordelen, kan vaak een goede beslissing worden genomen.

Kan cognitieve dissonantie psychose veroorzaken?

Mensen die zeer stug zijn in hun communicatie en zich niet flexibel opstellen ten opzichte van botsende overtuigingen, kunnen serieuze psychische klachten ontwikkelen, tot psychotische klachten. In de beleving verschilt de interne ervaring zodanig van de externe realiteit dat de waarneming het verschil niet kan overbruggen en een psychotische toestand kan ontstaan.

Wat is emotionele dissonantie?

Emotionele dissonantie is een gevoel van onbehagen dat optreedt wanneer een emotionele ervaring tegenstrijdig is met de aanvankelijk verwachte emotie. In veel gevallen ervaart het slachtoffer de situatie als een bedreiging voor zijn of haar identiteit. 

Een voorbeeld van emotionele dissonantie is wanneer iemand een goede prestatie heeft geleverd en een warm onthaal verwacht, maar in tegenstelling juist een zeer vervelende reactie krijgt. In reactie hierop ontstaat een zeer sterk gevoel van onbehagen, wat resulteert in emotionele dissonantie.

Wat is het verschil tussen cognitieve dissonantie en emotionele dissonantie?

Bij cognitieve dissonantie is er sprake van conflicterende gedachten (ratio), bij emotionele dissonantie zijn er conflicterende emoties.

Is cognitieve dissonantie een traumareactie?

Een traumareactie kan een vorm zijn van zeer ernstige cognitieve dissonantie. Een goed voorbeeld is dat iemand je heeft verteld dat je een leuke film gaat kijken, maar dit blijkt een zeer gewelddadige video te zijn, waarvan je vervolgens nachtenlang slecht slaapt. Het brein heeft tijd nodig om deze informatie te verwerken en de verwachting en het tegenovergestelde resultaat met elkaar te verzoenen.

Gerelateerde berichten

Wij maken gebruik van cookies